Bùi Việt Hà

We support approaches to coding that engage young people in
thinking creatively, reasoning systematically, and working
collaboratively -- essential skills for everyone in today's society.
Chúng tôi hỗ trợ một công cụ lập trình mới giúp trẻ suy nghĩ
hợp lý hơn, hệ thống hơn, sáng tạo hơn, làm việc nhóm và rèn
luyện các kỹ năng cần thiết trong xã hội hôm nay.

Hà Nội 2016

Mục lục
Vì sao Scratch? .........................................................................................................................6
Mục đích ...............................................................................................................................7
Bắt đầu ..................................................................................................................................7
Nội dung bài học ..................................................................................................................7
Câu hỏi và bài tập .................................................................................................................7
Mở rộng ................................................................................................................................7
CHƯƠNG 1: LÀM QUEN VỚI SCRATCH ...........................................................................8
Bài 1. Tư duy máy tính là gì .....................................................................................................9
Mục đích ...............................................................................................................................9
Bắt đầu ..................................................................................................................................9
Nội dung bài học ................................................................................................................10
Câu hỏi và bài tập ...............................................................................................................14
Mở rộng ..............................................................................................................................15
Bài 2. Làm quen với Scratch ..................................................................................................17
Mục đích .............................................................................................................................17
Bắt đầu ................................................................................................................................17
Nội dung bài học ................................................................................................................18
Câu hỏi và bài tập ...............................................................................................................22
Mở rộng ..............................................................................................................................23
CHƯƠNG 2: BẮT ĐẦU LẬP TRÌNH SCRATCH ..............................................................24
Bài 3. Chuyển động 1 .............................................................................................................25
Mục đích .............................................................................................................................25
Bắt đầu ................................................................................................................................25
Nội dung bài học ................................................................................................................25
Câu hỏi và bài tập ...............................................................................................................37
Mở rộng ..............................................................................................................................38
Bài 4. Vẽ hình 1 ......................................................................................................................39
Mục đích .............................................................................................................................39
Bắt đầu ................................................................................................................................39
Hoạt động bài học...............................................................................................................39
Câu hỏi và bài tập ...............................................................................................................48
Mở rộng ..............................................................................................................................49
Bài 5. Âm thanh 1...................................................................................................................50
2|Tự học lập trình Scratch

Mục đích .............................................................................................................................50
Bắt đầu ................................................................................................................................50
Nội dung bài học ................................................................................................................50
Câu hỏi và bài tập ..............................................................................................................57
Mở rộng ..............................................................................................................................58
Bài 6. Chuyển động 2 .............................................................................................................60
Mục đích .............................................................................................................................60
Bắt đầu ................................................................................................................................60
Nội dung bài học ................................................................................................................60
Câu hỏi và bài tập ...............................................................................................................66
Mở rộng ..............................................................................................................................67
Bài 7. Vẽ hình 2 ......................................................................................................................70
Mục đích .............................................................................................................................70
Bắt đầu ................................................................................................................................70
Nội dung bài học ................................................................................................................71
Câu hỏi và bài tập ...............................................................................................................76
Mở rộng ..............................................................................................................................76
Bài 8. Âm thanh 2...................................................................................................................77
Mục đích .............................................................................................................................77
Bắt đầu ................................................................................................................................77
Nội dung bài học ................................................................................................................77
Câu hỏi và bài tập ..............................................................................................................87
Mở rộng ..............................................................................................................................88
CHƯƠNG 3: TÌM HIỂU SÂU HƠN SCRATCH .................................................................89
Bài 9. Hội thoại ......................................................................................................................90
Mục đích .............................................................................................................................90
Bắt đầu ................................................................................................................................90
Nội dung bài học ................................................................................................................91
Câu hỏi và bài tập ...............................................................................................................98
Mở rộng ..............................................................................................................................98
Bài 10. Hội thoại và truyền thông ........................................................................................100
Mục đích ...........................................................................................................................100
Bắt đầu ..............................................................................................................................100
Nội dung bài học ..............................................................................................................100
Câu hỏi và bài tập .............................................................................................................104
Mở rộng ............................................................................................................................105
3|Tự học lập trình Scratch

Bài 11. Cảm biến ..................................................................................................................107
Mục đích ...........................................................................................................................107
Bắt đầu ..............................................................................................................................107
Nội dung bài học ..............................................................................................................108
Câu hỏi và bài tập .............................................................................................................113
Mở rộng ............................................................................................................................113
CHƯƠNG 4: SCRATCH NÂNG CAO ...............................................................................115
Bài 12. Xử lý số 1 .................................................................................................................116
Mục đích ...........................................................................................................................116
Bắt đầu ..............................................................................................................................116
Nội dung bài học ..............................................................................................................116
Câu hỏi và bài tập .............................................................................................................123
Mở rộng ............................................................................................................................123
Bài 13. Xử lý số 2 .................................................................................................................125
Mục đích ...........................................................................................................................125
Bắt đầu ..............................................................................................................................125
Nội dung bài học ..............................................................................................................125
Câu hỏi và bài tập .............................................................................................................129
Mở rộng ............................................................................................................................129
Bài 14. Xử lí xâu ký tự 1 ......................................................................................................130
Mục đích ...........................................................................................................................130
Bắt đầu ..............................................................................................................................130
Nội dung bài học ..............................................................................................................130
Câu hỏi và bài tập .............................................................................................................137
Mở rộng ............................................................................................................................137
Bài 15. Xử lí xâu ký tự 2 ......................................................................................................138
Mục đích ...........................................................................................................................138
Bắt đầu ..............................................................................................................................138
Nội dung bài học ..............................................................................................................138
Câu hỏi và bài tập .............................................................................................................143
Mở rộng ............................................................................................................................144
Bài 16. Làm việc với List 1 ..................................................................................................145
Mục đích ...........................................................................................................................145
Bắt đầu ..............................................................................................................................145
Nội dung bài học ..............................................................................................................145
Câu hỏi và bài tập .............................................................................................................155
4|Tự học lập trình Scratch

Mở rộng ............................................................................................................................156
Bài 17. Làm việc với List 2 ..................................................................................................157
Mục đích ...........................................................................................................................157
Bắt đầu ..............................................................................................................................157
Nội dung bài học ..............................................................................................................157
Câu hỏi và bài tập .............................................................................................................170
Mở rộng ............................................................................................................................170
Bài 18. Thủ tục 1 ..................................................................................................................171
Mục đích ...........................................................................................................................171
Bắt đầu ..............................................................................................................................171
Nội dung bài học ..............................................................................................................171
Câu hỏi và bài tập .............................................................................................................181
Mở rộng ............................................................................................................................182
Bài 19. Thủ tục 2 ..................................................................................................................184
Mục đích ...........................................................................................................................184
Bắt đầu ..............................................................................................................................184
Nội dung bài học ..............................................................................................................185
Câu hỏi và bài tập .............................................................................................................199
Mở rộng ............................................................................................................................199
Bài 20. Clone. Phân thân của nhân vật .................................................................................202
Mục đích ...........................................................................................................................202
Bắt đầu ..............................................................................................................................202
Nội dung bài học ..............................................................................................................202
Câu hỏi và bài tập .............................................................................................................208
Mở rộng ............................................................................................................................208

5|Tự học lập trình Scratch

Vì sao Scratch?
Trên tay các bạn là cuốn sách Tự học lập trình Scratch, một môi trường, ngôn ngữ lập
trình "kéo thả" rất mới đối với Việt Nam. Vì sao mọi người cần học môi trường lập trình
này? Vì sao Scratch lại thích hợp cho lứa tuổi thiếu nhi, thiếu niên và phù hợp cho việc đưa
các kiến thức lập trình cho các bậc học này?
Môi trường và ngôn ngữ lập trình Scratch do nhóm nghiên cứu Lifelong Kindegarden
Group thuộc đại học MIT (Massachusetts Institute of Technology) thiết lập đầu năm 2008.
Ý tưởng ban đầu của nhóm chỉ là thiết lập một ngôn ngữ lập trình mới, đơn giản, chỉ dùng
kéo thả, dành cho trẻ con để thiết lập trò chơi, phim hoạt hình, ứng dụng đơn giản, kích
thích sự sáng tạo trong môi trường làm việc nhóm của trẻ.
Tuy nhiên Scratch chỉ thực sự bùng nổ từ năm 2014 khi một số quốc gia như Anh, Mỹ đã
đổi mới đột phá chương trình giảng dạy môn Tin học trong nhà trường, đưa nội dung kiến
thức Khoa học máy tính vào nhà trường ngay từ cấp Tiểu học. Một trong những đề nghị
quan trọng nhất của các chương trình này là cần đưa các ngôn ngữ lập trình đơn giản, dạng
kéo thả như Scratch vào giảng dạy trong nhà trường ngay từ Tiểu học. Việc điều chỉnh
chương trình môn Tin học này đã kéo theo sự gia tăng bùng nổ của Scratch trên phạm vi
toàn thế giới. Số lượng học sinh đăng ký tham gia trang Scratch tăng đột biến cả về số lượng
và chất lượng. Thực tế đã chứng minh tính hấp dẫn của các môi trường lập trình kéo thả như
Scratch, sự đam mê lập trình của trẻ nhỏ. Scratch vô cùng thích hợp cho trẻ lứa tuổi từ 6 đến
14, tức là các cấp Tiểu học, THCS của Việt Nam. Chính vì vậy trong Chương trình đổi mới
giáo dục của Việt Nam sau 2018, Bộ Giáo dục & Đào tạo cũng đã quyết định đưa nội dung
kiến thức Khoa học máy tính trong môn Tin học vào ngay từ cấp Tiểu học, và những ngôn
ngữ lập trình kéo thả như Scratch sẽ là một lựa chọn tốt cho các nhà trường và học sinh.
Scratch là gì?
Tóm tắt một vài ý để trả lời cho câu hỏi: vậy Scratch là gì?
- Scratch là 1 môi trường lập trình ứng dụng đặc biệt, trong đó việc “viết” lệnh sẽ được thực
hiện bằng thao tác “kéo thả”.
- Đầu ra của Scratch hỗ trợ các công nghệ và ứng dụng mới nhất của CNTT-ICT, do vậy các
ứng dụng của Scratch rất phong phú, hấp dẫn, nhất là trẻ nhỏ.
- Scratch có sự phát triển bùng nổ 2 năm trở lại đây. Đặc biệt là sau khi một số quốc gia có
tiềm lực khoa học kỹ thuật mạnh trên thế giới đã quyết đinh đưa Scratch vào giảng dạy
trong nhà trường cho học sinh từ cấp Tiểu học.
- Scratch hoàn toàn miễn phí và có thể chia sẻ rộng rãi trong cộng đồng.
- Scratch rất thích hợp để tạo ra các ứng dụng đồ họa, animation, bài học, bài giảng, mô
phỏng kiến thức, trình diễn, sách điện tử, trò chơi, … rất phù hợp với nhà trường, giáo viên,
học sinh.
- Scratch là môi trường tốt nhất để dạy học sinh làm quen với tư duy máy tính, khoa học
máy tính ngay từ lứa tuổi tiểu học.
Nội dung, đối tượng cuốn sách

6|Tự học lập trình Scratch

Cuốn sách sẽ bao quát tất cả các chủ đề chính của môi trường lập trình Scratch bao gồm:
chuyển động, đồ họa, âm thanh, hội thoại, cảm biến, biến nhớ, xử lý số - xâu ký tự - mảng
số, thủ tục và clone. Đối tượng của sách có thể là giáo viên tin học, giáo viên thường, học
sinh tất cả các cấp từ Tiểu học, THCS, THPT.
Về định hướng nội dung của cuốn sách này sẽ là một trung dung giữa ứng dụng thuần túy
thực tế và kiến thức hàn lâm của khoa học máy tính. Chúng tôi không đi quá sâu vào học
thuật sẽ gây nhàm chán, khó hiểu với học sinh, nhưng cũng không sa đà quá nhiều vào các
kỹ năng thiết kế trò chơi, phim hoạt hình, …
Nội dung sách sẽ được chia thành nhiều bài học nhỏ. Mỗi bài học đều có chung 1 cấu trúc
nhất định. Người học có thể tự học hoặc học, thực hành dưới sự hướng dẫn của giáo viên.
Cấu trúc 1 bài học sẽ thống nhất sẽ bao gồm các phần sau.

Mục đích
Giới thiệu ngắn mục đích, yêu cầu cần đạt về kiến thức và năng lực của người học.

Bắt đầu
Phần mở đầu của mỗi bài học sẽ thường bắt đầu bằng những câu hỏi, đặt vấn đề liên quan
đến bài học để người đọc suy nghĩ và chuẩn bị, trước khi bước vào phần chính thức. Mô
hình của phần khởi động này chính là khơi dậy nguồn cảm hứng của người học, giúp người
học sẽ luôn chủ động trong quá trình học tập và luyện tập.

Nội dung bài học
Nội dung chính của mỗi bài học sẽ bao gồm một dãy các hoạt động hoặc trải nghiệm dành
cho người học. Người học có thể tự học, đọc hoặc làm theo hướng dẫn của giáo viên để thực
hiện các hoạt động này. Các hoạt động sẽ dần dần dẫn dắt người học khám phá và từng
bước nắm bắt kiến thức, dựa trên đó sẽ hình thành năng lực theo yêu cầu của bài học.

Câu hỏi và bài tập
Các bài tập, bài luyện trắc nghiệm hoặc lập trình giúp người học củng cố kiến thức đã được
học và rèn luyện kỹ năng lập trình, tư duy thuật toán và giải quyết vấn đề. Đa số các bài tập
là đơn giản. Các bài tập khó sẽ có kèm thêm dấu *.

Mở rộng
Đây là phần thực sự có ý nghĩa vận dụng, mở rộng, tìm tòi trải nghiệm dành cho người học.
Đa số các vấn đề, bài tập trong phần này là những bài khó, yêu cầu người học phải suy nghĩ,
thử nghiệm, thực hành nhiều hơn. Nếu người học làm được tất cả các bài toán, vấn đề được
đặt ra trong phần này thì chứng tỏ đã xuất sắc hoàn thành mục tiêu, mục đích của bài học.

7|Tự học lập trình Scratch

CHƯƠNG 1: LÀM QUEN VỚI SCRATCH

8|Tự học lập trình Scratch

Bài 1. Tư duy máy tính là gì
Mục đích
Học xong bài này, bạn có thể:
- Hiểu được: để giải quyết 1 vấn đề, máy tính sẽ "tư duy", "suy nghĩ" như thế nào.
- Biết được để giải quyết 1 bài toán trên máy tính cần được thực hiện như thế nào, thông qua
các ví dụ minh họa cụ thể.

Bắt đầu
1. Hàng ngày chúng ta vẫn được nghe, xem, quan sát các chương trình máy tính được điều
khiển bởi con người. Hãy kể ra 1 vài chương trình như vậy mà em biết?
Gợi ý:
- Dây chuyền tự động lắp ráp máy tính.
- Máy tính bỏ túi tự động tính toán các phép tính.
- Các trò chơi trên máy tính.
2. Em đã nghe được cụm từ "tuy duy máy tính" hay "máy tính nghĩ" ở đâu chưa? Hãy nêu ra
1 vài nguồn thông tin mà em biết. Tiếng Anh cụm từ này là "Computer thinking". Em hiểu
thế nào về cụm từ này?
3. Quan sát Robot Asimo Nhật bản.
hoặc xem video:

https://youtu.be/NZngYDDDfW4

Em hãy trả lời các câu hỏi sau:
- Robot này có suy nghĩ giống người không?
- Robot thực chất hoạt động như 1 máy tính, vậy máy tính có suy nghĩ không? Máy tính có
tư duy không?
4. Em hãy quan sát kết quả của 1 chương trình máy tính đơn giản bằng cách mở và chạy
chương trình Start.Meo chay.sb2.
- Mô tả chuyển động của con mèo. Mèo đã thực hiện các công việc gì, theo thứ tự các bước
như thế nào?
- So sánh điều em đã mô tả với hình sau:
9|Tự học lập trình Scratch

- Em có rút ra được kết luận gì không?
5. Câu hỏi cho tất cả:
- Máy tính sẽ tư duy như thế nào để thực hiện các chương trình, công việc được lên kế
hoạch trước?
- Máy tính suy nghĩ và thực hiện công việc như thế nào?
- Vai trò của con người như thế nào đối với máy tính?

Nội dung bài học
1. Quân cờ trên bàn cờ vuông
Em hãy nhìn lên bàn cờ ô vuông sau. các quân cờ trên bàn cờ này mỗi lần chỉ đi được sang
ô bên cạnh theo hàng ngang hoặc hàng dọc. Câu hỏi: quân cờ màu xanh cần phải đi bao
nhiêu bước và đi như thế nào để đến được vị trí quân cờ màu đỏ?

Từ vị trí quân cờ màu
xanh đến vị trí màu đỏ có
nhiều cách đi khác nhau,
nhưng cần chỉ ra các cách
đi với ít bước nhất.

Trả lời: Đi bằng 6 bước và có thể đi theo nhiều cách để đến đích.
Trên thực tế tất cả các bài toán cần giải, các vấn đề cần giải quyết cũng phải được thực hiện
theo từng bước.
Ghi nhớ: máy tính thực hiện công việc theo từng bước.
10 | T ự h ọ c l ậ p t r ì n h S c r a t c h

Em có thể tìm được rất nhiều các ví dụ khác về việc giải quyết vấn đề theo các bước trên
thực tế. Hãy cùng xem các ví dụ sau, em cần liệt kê các bước cụ thể để thực hiện các công
việc đó.
- Hàng ngày đi từ nhà đến trường, em phải đi qua các đường, phố nào, hãy liệt kê lần lượt
các đường, phố đó.
- Các bước để thực hiện việc nấu cơm.
- Giải 1 bài toán theo các bước, ví dụ bài toán khai triển 1 số thành tích các số nguyên tố,
bài toán giải phương trình bậc nhất, bài toán chứng minh một đẳng thức, bất đẳng thức.
2. Quét nhà
Em quan sát căn phòng. Nhiệm vụ của em là cần quét rác và đưa rác đến góc nhà, vị trí có
thùng rác. Em chỉ được dùng chổi quét theo các hướng ngang và dọc theo các lối đi trong
phòng.

Thùng rác

Cái chổi

Hình ảnh dưới đây chỉ ra các công việc phải thực hiện đồng thời là thứ tự của chúng để hoàn
thành công việc được giao trên.
Sơ đồ thực hiện là: 1 - 2 - 3 - 4 - 5.

5
4

2

3
1

11 | T ự h ọ c l ậ p t r ì n h S c r a t c h

Các em quan sát và trả lời các câu hỏi sau:
- Nếu thay đổi thứ tự các bước là: 3 - 1 - 2 - 4 - 5 thì công việc có hoàn thành không?
- Nếu chỉ thay đổi bước 1-2 thành: 2 - 1 - 3 - 4 - 5 thì kết quả công việc ra sao?
- Các bước 4, 5 có thể đổi chỗ cho nhau được không?
Kết luận
- Thông thường người ta thường giải quyết các bài toán thực tế thông qua các bước.
- Thứ tự các bước là quan trọng để hoàn thành nhiệm vụ.
3. Quan sát một chương trình máy tính mô phỏng giải quyết vấn đề
Có rất nhiều phần mềm hoặc trò chơi mô phỏng giải quyết vấn đề thông qua các bước.
- Trò chơi Pacman nổi tiếng một thời.
Trong trò chơi này, Pacman là
người đào vàng sẽ có nhiệm
vụ tìm vàng dọc theo các con
đường trong 1 mê cung. Tuy
nhiên trên đường đi thường
xuất hiện các con quỉ sẽ tìm
cách giết hại người đào vàng.
Người đào vàng phải có
nhiệm vụ tránh các con quỉ
đồng thời đào được càng
nhiều vàng càng tốt.

- Phần mềm trò chơi xếp đồ Socoban
Một bác công nhân có nhiệm
vụ chuyển các thùng trong
vườn đến vị trí đã được đặt
trước. Mỗi lần bác công nhân
chỉ có thể đẩy được 1 thùng đi
1 bước. Đường đi trong vườn
rất khó vì có nhiều bức tường
và nhiều thùng. Bác công nhân
phải tìm ra được 1 cách dịch
chuyển tối ưu nhất để hoàn
thành nhiệm vụ.
- Tìm đường trên điện thoại

12 | T ự h ọ c l ậ p t r ì n h S c r a t c h

Bài toán tìm đường đi (tối ưu)
giữa hai vị trí trong thành phố.
Cho trước hai vị trí Đầu và Cuối,
máy tính sẽ phải dựa trên bản đồ
giao thông thành phố để tìm ra
được 1 cách đi với khoảng cách
hoặc thời gian tối ưu nhất.
Trên màn hình máy tính sẽ hiện
đường đi tối ưu đó với các thông
tin có liên quan.

Các em có thể tìm hiểu và đưa ra nhiều ví dụ khác nữa.
Theo em có những điểm gì chung với các ví dụ trên?
4. Máy tính "nghĩ" như thế nào?
Em hãy quan sát sơ đồ sau hay được mô phỏng cho các công việc xử lý trên máy tính.

Input

Bộ xử lý

Output

Input (đầu vào):
Đầu vào được hiểu là:
- Bài toán hay vấn đề cần giải quyết.
- Các thông số, dữ liệu ban đầu của bài toán.
Bộ xử lý:
Là chương trình máy tính, phần mềm hoặc thiết bị vi xử lý bất kỳ có chức năng tiếp nhận
đầu vào, sau đó tiến hành giải quyếy bài toán.
Output (đầu ra):
Kết quả của bài toán, vấn đề được thể hiện ở đầu ra.
Ví dụ bài toán tìm đường đi tối ưu.

13 | T ự h ọ c l ậ p t r ì n h S c r a t c h

Input (đầu vào)

Xử lý

Output (đầu ra)

- Vị trí 2 điểm Đầu và Cuối.

Thực hiện tìm đường đi tối
ưu từ vị trí Đầu đến vị trí
Cuối.

Thể hiện trên màn hình
đường đi tối ưu này.

- Bản đồ đường giao thông
thành phố.
- Các qui định khác về giao
thông, các tuyến đường 1
chiều, ….

Máy tính thực hiện bài toán
theo 1 qui trình đã được con
người xác định (lập trình)
trước theo các bước chặt
chẽ, tối ưu, bảo đảm tìm ra
được kết quả.

Như vậy "tư duy của máy tính" thực chất là việc con người cung cấp cho máy tính các dữ
liệu đầu vào và cách xử lý vấn đề thông qua các chương trình, các bước, hay các lệnh một
cách tuần tự, chặt chẽ, đảm bảo giải quyết được bài toán, vấn đề được đặt ra.
5. Con người sử dụng máy tính để giải quyết vấn đề gì và như thế nào?
Trên thực tế con người sử dụng máy tính để giải quyết các bài toán mà nếu không có máy
tính sẽ rất khó giải quyết.
Qui trình con người sử dụng máy tính để giải quyết vấn đề thường theo các bước như sau:
- Xác định bài toán, vấn đề cần giải quyết (ví dụ: bài toán tìm đường đi trên bản đồ).
- Xác định các dữ liệu đầu vào ban đầu (vị trí 2 điểm Đầu và Cuối, bản đồ giao thông đường
phố, …).
- Xây dựng chương trình để đưa vào máy tính xử lý (lập chương trình bao gồm các lệnh,
đưa vào máy tính để xử lý).
- Máy tính chạy theo chương trình đã nạp và đưa ra kết quả, thể hiện...